Sade Bir Dille Şanzıman

Selamlar! Bu yazımızda size, günümüzdeki arabalarda kullanılan şanzımanların amacı, tipleri ve bunların çalışma prensiplerinin yer aldığı bir yazı hazırladık.

Şanzımanı hepimiz kullanıyoruz ancak öyle otomatikleştirmişiz ki vites değiştirme işini, ne işe yaradığını bırakın sorgulamayı düşünmüyoruz bile. Motordan baskı balatası yani kavrama yolu ile alınan enerjiyi istenilen tork değerine ulaşınca şaft ve diferansiyele iletmeye yarar. Basitçe anlatayım. Motorun çalışırkenki hareketini tekerleklere iletmeyi sağlayan parçadır. Şuanda piyasada bir sürü çeşidini bulabilirsiniz. O zaman en bilineninden anlatmaya başlayalım.

Manuel Şanzıman

manuel-1.png

Sürücü tarafından kontrol edilen bir debriyaj ve vites kolundan oluşur. Teknik açıdan en kolay sistemdir. Sürücünün vites değişimlerinde sürekli olarak debriyaj pedalına basması ve kavramayı ayırması gerekmektedir. Her ne kadar kullanımı diğer şanzımanlara göre zevkli olsa da, diğerlerine göre fazlasıyla efor sarfettirici hele trafikteyseniz tam bir kabustur.

Klasik Tip Otomatik Şanzıman:

Geçmişten bu yana hiç değişmemişlerdir. Yakın bir geçmişe kadar en çok kullanılan otomatik şanzıman tipiydi. Günümüzde en çok bilineni kuşkusuz BMW’ nin kullandığı ZF’ in geliştirdiği 8 ileri şanzımandır. Bu şanzımanlarda debriyaj yerine tork konvertörü adında bir alet kullanılmaktadır bundan dolayı da halk arasında klasik tip olarak değil tork konvertörlü olarak geçmektedir. Peki nedir bu tork konvertörü?

tork2.jpg

Kapalı bir kapta bir akışkan (genellikle yağ) aracılığı ile hareketin iletilmesi prensibine dayanarak çalışır. Temel olarak üç kısımdan oluşur; pompa, statör ve türbin. Basitçe, motor pompayı çevirir, pompa yağı türbine doğru iteler, hızla türbine çarpan basınçlı yağ türbin kanatlarını ve onlara bağlı şanzıman giriş şaftını döndürür. Statör, yağı harekete engel olmayacak şekilde yönelendirmeye ve halen basınçlı olan yağın enerjisini geri kazanmaya yarar. Motorla vites kutusu arasında mekanik bir bağlantı yoktur. Belirli bir devirin altında bir miktar enerji kaybı söz konusu olabilir ancak o devrin üstünde arada mekanik bağlantı varmışçasına tek bir parça gibi hareket ederler. Bugünlerde çok popüler olmamasının sebebi; bundan daha hızlı şanzımanların da olması ve demin bahsettiğim bu düşük devirdeki güç kayıplarıdır.

Tiptronic, (Sıralı) Şanzıman:

Temelde yarış otomobilleri için yapılmıştır ancak günümüzde neredeyse bütün otomobillerde kullanılmaktadır. Bu şanzımanın özelliği vites geçişlerinin sırayla yapılmasıdır. Mesela 5. vitesten direkt olarak 3. vitese geçemiyorsunuz mutlaka arada 4. vitese takmanız gerekiyor. Bu şanzımanlar tork konvertörü yerine otomatikleşmiş bir debriyaj kullanırlar. Bu sayede güç kayıpları daha az olur.

Otomatikleştirilmiş Manuel (Robotize) Şanzıman:

robotize.jpg

Bu şanzımanlara genelde PSA grubu otomobillerinden alışığız. Opel Easytronic, Dacia Easy-R, Citroen ETG6, Honda I-Shift aklıma gelen başlıca örnekleri. Bu şanzımanlar, klasik bir manuel şanzımana yerleştirilmiş 3 adet elektrik motorundan oluşuyor. İlk motor kavramayı ayırmaya, ikincisi vitesi seçmeye, üçüncüsü ise seçilen vitese geçmeye yarıyor. Ancak bu şanzımanlar yeterince hızlı bir şekilde vites geçişi yapamadığından çok ağırkanlı ve sarsıntılı çalışırlar. Ancak iyi yönleri de tabiki yok değil. Mesela, debriyajı her seferinde tam da kullanılması gereken yerde kullanmasından dolayı yakıt tüketimini ciddi şekilde düşürmeyi ve aynı zamanda da debriyajın ömrünü uzatmayı sağlar.

Çift Kavramalı Şanzımanlar:

dual-clutch-transmission-1.gif

Bu şanzımanlarda otomatikleştirilmiş manuel familyasındandır. Ancak, bunlardaki fark vites değiştirmek için elektrik motoru yerine 2 debriyaj sistemine sahip olmalarıdır. Debriyajlardan ilki tek sayılı vitesleri (1,3,5) iletirken, ikinci debriyaj ise çift sayılı vitesleri iletmektedir. Böylece bir sonraki vites değiştirmek için sürekli hazır olarak dönmektedir. Milisaniyeler içinde gerçekleşen sarsıntısız, güç kayıpsız ve doğru vites değişimleri ile bu sistem, tüm bu sistemler arasındaki bence en başarılısıdır. Çift kavrama dediğiniz zaman akıllara direk VAG grubunun DSG (Audilerde S-tronic olarak geçiyor) şanzımanı akıllara gelir. Bu şanzımanlar adeta emsal teşkil etmektedirler. O kadar iyilerdir ki, bunların geliştirilmiş versiyonları Bugatti modellerinde kullanılmaktadır. Bu sistemle ilgili tek bir eksi nokta bulunuyor. O da iki debriyaj sisteminin bulunmasından dolayı olan yüksek üretim maliyetleri.

Değişken Oranlı Şanzımanlar:

cvt

Değişken oranlı şanzıman ya da kısaca CVT şanzıman dediğimiz zaman akıllara ilk olarak Uzak Doğulular gelir çünkü, ağırlıklı olarak CVT şanzımanı onlar kullanırlar. Subaru Lineertronic, Honda CVT, Suzuki CVT başlıca örnekleridir. Basitçe anlatmak gerekirse, iki konik kasnağın arasında bulunan bir kayışın döndürülmesiyle oranların sürekli değişmesi sağlanarak kademesi olmayan bir vites geçişi olanağı sağlar. Bunlar yapısal olarak diğer şanzımanlardan çok farklıdır. Gaza bastığınız zaman önce motor devri artar, ardından motor devri sabit kalacak şekilde hız artmaya başlar. Böylece motorun maksimum gücünün alındığı yüksek devir bandı sonuna kadar kullanılabilir. Bu şanzımanların en büyük sorunu kullanılan kayışın aşırı güçlere karşı dayanıksız olmasıdır.

Evet, bu seferki PistonYazı’mızdan da bu kadar. Umarız okumaktan zevk almışsınızdır. Sonrakilerde görüşmek dileğiyle.

Bizi takip edin!

İlk yorum yapan olun

Bir Cevap Yazın